یکی از اصلی‌ترین نیازهای بشر در طول تاریخ، نیاز به برقراری ارتباط با سایر هم‌نوعان خود، به جهت فهمیدن و یا فهماندن خواسته‌ها، اطلاعات و اندیشه‌های خود یا سایرین بوده؛ حال آنکه انجام این مهم نیازمند وجود یک ابزار برای ایجاد فرآیند انتقال یک پیام از فرستنده به گیرنده و به شرط همسانی معانی بین آنها است که این ابزار در طول تاریخ و در هر گروه اجتماعی، شرایط مختلفی داشته و دچار دستخوشی‌های گوناگون و تکامل شده. این ابزار که به صورت عام زبان نامیده می‌شود همواره یک سیستم قراردادی منظم، متشکل از آواها یا نشانه‌های کلامی و نوشتاری و یا در مقاطعی تصویری بوده است. نقاشی، زبان بدن و اشاره، تصویرسازی و کلمات (به صورت شفاهی و نوشتاری)، همه از ابزارهایی هستند که ما از آنها برای انتقال اطلاعات به سایرین استفاده می‌کنیم. اما در دوره‌ای که ما در آن زندگی می‌کنیم، بخش بزرگی از ارتباطات از طریق کلمات نوشتاری صورت می‌پذیرد: یادداشت‌های دستی ما، SMSهایی که ارسال می‌کنیم و یا e-mailهایی که در طول روز برای دیگران می‌فرستیم، همه از نوع کلمات نوشتاری هستند.

متاسفانه در دنیای امروز، به هنگام برقراری ارتباطات غیر رسمی نوشتاری، خرده‌ای بر کسی بابت عدم صحت املای لغاتش و رعایت نکردن مورادی مثل شیوه صحیح نگارش، فرم درست دستور زبان و نحوه ارائه کردن متن، نیست. هر چند که در چند سال گذشته، شاهد بودم که خیلی از افراد در هنگام نوشتن اسناد و اطلاعات مهم و رسمی هم به پیرو همین عادت‌ها و قراردادهای روزانه در روابط غیر رسمی، اسنادی هم رده با فاجعه تولید می‌کنند؛ اما خوشبختانه هنوز معدودی از افراد هستند که در هنگام ارائه یک سند دارای اهمیت، تلاش به رعایت املا درست کلمات و دستور زبان می‌کنند. اما متاسفانه افراد کمی هستند که بداند نحوه درست ارائه کردن یک متن به خصوص از لحاظ ظاهری چگونه است. رعایت اصولی مثل، استفاده از character [۱]‌هایی که برای مخاطب راحت‌تر قابل تشخیص هستند و حذف آن دسته‌ای که تشخیصشان سخت است؛ استفاده از نویسه‌هایی که خواندن را راحت‌تر و لذت بخش کنند و استفاده از نویسه‌هایی که نه بیش از اندازه کوچکند و نه بیش از اندازه بزرگ، در هنگام نگارش یک متن به اندازه رعایت املا درست و دستور زبان اهمیت دارد.

متن پیش رو قصد بررسی مقدماتی این مهم را دارد که چگونه ظاهر نوشته‌های خود، به خصوص نوشته‌هایی که قرار بر نمایش آنها بر روی صفحه نمایش است، را بهبود بخشیم.

تعاریف کاربردی

از آنجایی که تعاریف زیر در ادامه متن استفاده شده‌اند، شناخت و آشنایی با آنها مهم و ضروری است.

Alphabet[۲]: گروهی از نویسه‌های مرتبط به یکدیگر است. به صورت کلی، الفبا همراه با ویژگی‌های فرهنگی اجتماعی است که آن را به عنوان یک قرارداد در بین خود برگزیده‌اند.

Font[۳]: الفبا گروهی از نویسه‌هاست که دارای size[۴]، weight[۵] و style[۶] منحصر بفرد خود هستند. اندازه بیانگر میزان فضای اشغالی است که برای صفحه‌های نمایش به صورت یک درصد و یا تعداد پیکسل بیان می‌شود. وزن بیانگر میزان تاکید، و یا به زبان ساده‌تر میزان درشتی قلم و سبک بیانگر معمولی یا italic[۷] بودن قلم است.

Monospace alphabet[۸]: در این دسته تمام نویسه‌ها دارای عرض برابر هستند. اسنادی که با ماشین تایپ یا چاپگرهای خطی تولید شده باشند از این دست هستند. خواندن متونی که monospace هستند، با دشواری همراه است.

Proportional alphabet[۹]: در این دست، هر نویسه عرض انحصاری خود را دارد، برای مثال به تفاوت عرض حروف I در کنار W در هر دو حالت حروف بزرگ و کوچک توجه کنید. چاپگرهای جوهری یا لیزری می‌توانند هر دو دسته monospace و یا propotional را برای چاپ اسناد استفاده کنند. خواندن اسنادی که توسط این دسته تولید شده است، ساده‌تر است.

Typeface[۱۰]: صورت کلی ظاهری یک نویسه است. رویه ویژگیی است که نویسه‌های مختلف یک مجموعه نویسه را دسته‌بندی می‌کند. قلم‌هایی که شکل ظاهری یکسانی دارند ولی دارای اندازه، ضخامت و سبک مختلف هستند، دارای یک رویه هستند.

Typography[۱۱]: آرایش نویسه‌ها، کلمات، و خطوط و دسته‌بندی خطوط جهت راحت‌تر کردن خوانایی یک متن را Typography می‌گویند. این فرآیند شامل انتخاب یک رویه، اندازه نویسه، اندازه بین نویسه‌ها در یک کلمه، و طول و فاصله بین خطوط است.

نویسه‌های مناسب

تعریف نویسه‌های مناسب براساس فرهنگ خواننده‌های متن شما معنا پیدا می‌کند. شاید بتوان گفت که ۳۰۰ سال قبل، در جواحع مختلف این چاپگرها بودند که مجموعه نویسه‌های مناسب آن جامعه یا فرهنگ را تعریف می‌کردند. ۱۰۰ سال قبل این تعریف توسط کارخانه‌های تولید ماشین‌های چاپ انجام می‌شد. ۵۰ سال قبل این کارخانه‌های تولید کامپیوترها و چاپگرها بودند که این مجموعه را تعریف می‌کردند. اما امروز، این گروه‌های تجاری، کشورها و یا گروهی از کشورها هستند که با ایجاد سازمان‌های استاندارد تولید کنندگان کامپیوترها و چاپگرها رو وادار به استاندارد کردن و رعایت یک مجموعه نویسه می‌کنند.

مجموعه ۷-بیتی و ۱۲۸ کاراکتری ASCII، مجموعه نویسه‌ای بود که در دهه ۷۰ میلادی، در کامپیوترها و چاپگرها استفاده می‌شد. این مجموعه را به دلیل مورد استفاده قرار گرفتنش در کشورهایی مانند: ایالات متحده آمریکا، بریتانیا، کانادا، استرالیا و نیوزلند، می‌توان به نوعی اولین استاندارد استفاده شده در نظر گرفت. در دهه ۸۰ میلادی ASCII با ایجاد مجموعه‌ای ۸-بیتی و شامل ۲۵۶ کاراکتر که در کامپیوترهای شخصی IBM استفاده می‌شد و در کشورهای غرب اروپا هم مورد قبول واقع شد، استاندارد دوم را ارائه داد. اما متاسفانه این مجموعه نویسه نمی‌توانست تمام نیازهای زبان‌های دیگر را برآورده کند، بنابراین Apple ،Microsoft و فعالین حوزه Web تصمیم به ارائه مجموعه نویسه جدیدی گرفتند. مجموعه جدید ۱۶-بیتی بود. هر سه این سازمان‌ها اقدام به ارائه استاندارد مختص به خود را کردند و از این رو، متاسفانه این مجموعه‌ها در ۲۵۶ کاراکتر نخست هم یکسان نیستند. اما هر کدام از آنها قابلیت پشتیبانی از ۶۵،۵۳۶ نویسه مختلف را دارند تا بتوانند نیاز بازار جهانی را مرتفع کنند.

مجموعه نویسه Microsoft به نام Windows، مجموعه نویسه Apple به نام MacRoman و مجموعه نویسه Web به نام Unicode نامگذاری شده‌اند. هر سه این مجموعه‌ها برای چاپ اسناد و متون مناسب هستند. هر چند که ممکن است که نمایشگرهای "generic" در هنگام نمایش متونی که توسط یکی از مجموعه‌های Windows و یا MacRoman تولید شده‌اند، رفتار عجیبی داشته باشند و نویسه‌ها را به شکل مربع‌های تو خالی نمایش دهند.

برای اینکه اسناد تولید شده، فارغ از نمایشگری که آنها را نمایش می‌دهد، یکسان باشند دو راه حل وجود دارد؛ راه اول که می‌توان آن را ساده دانست، عدم استفاده از نویسه‌هایی است که توسط هر سه مجموعه مورد پشتیبانی نیستند؛ و راه حل دوم که تقریبا سخت‌تر است، تغییر نحوه encoding [۱۲] پیش‌فرض سند مورد نظر است.

غیر فعال کردن Unssuported Characterها در Word Processor مورد استفاده

در حالت پیش‌فرض Microsoft Word و سایر word processorها از نویسه‌هایی استفاده می‌کنند که توسط همه سیستم‌ها پشتیبانی نمی‌شوند، اما بد نیست که بدانیم، دلیل این کار خوانایی بیشتر این دست از نویسه‌هاست. در ضمن باید در نظر داشته باشیم که نویسه‌هایی مثل Microsoft’s Smart Quotes که حاوی کلمه Smart در نام خود هستند، در غالب مواقع توسط خیلی از سیستم‌ها پشتیبانی نمی‌شوند. در نتیجه غیر فعال کردن این دست از نویسه‌ها بخش بزرگی از مشکلات را حل می‌کند. در محیط Microsoft Word و Libre Office Writer، می‌توانیم این نویسه‌ها را با غیرفعال کردن گزینه AutoCorrect/AutoFormat As You Type/Replace As You Type از کار بیاندازیم. هر چند که تجربه کارکردن با سیستم‌های Mac را نداشتم، ولی در این سیستم‌ها هم باید فرآیند مشابهی امکان پذیر باشد.

غیر فعال کردن دستی Unsupported Characterها

در صورتی که در حال حاضر سندی که مشغول کار بر روی آن هستید، حاوی این دست از نویسه‌هاست، راه راحتی برای حذف کردن آنها نداریم. تغییر تنظیماتی که در بالا ذکر شد، صرفا مانع از استفاده جدید از این دست از نویسه‌ها می‌شود و برای قسمت‌هایی از سند که قبلا نوشته شده‌اند، باید به صورت دستی در تمام سند به دنبال این نویسه‌ها بگردیم و آنها را با نویسه‌های جدید، جایگزین کنیم.

انتخاب رویه

انتخاب رویه ظاهر کلی نویسه‌ها را در یک سند مشخص می‌کند. معمولا برای تیترها یک رویه و برای متن، مورد دیگری را انتخاب می‌شود.

رویه‌های Monospace و Proportional

برای نمایش اعداد به صورت ستونی و یا جدولی باید از رویه‌های monospace استفاده کرد، چرا که به دلیل یکسان بودن فضای نمایش هر نویسه، خوانایی داده‌ها تا حد بسیار زیادی بیشتر از هر حالت دیگریست؛ ولی تقریبا برای هر کار دیگری باید از رویه‌های proportional استفاده کرد. در خانواده رویه‌های monospace می‌توان Courier را و برای proportionalها می‌توان، Times Roman و Helvetica را به عنوان پرکاربردترین موارد معرفی کرد.

رویه‌های Serif و Sans Serif

رویه‌ها یا به صورت serif هستند، که به معنی این است که نویسه‌ها به منظور هدایت چشم از سمت راست به سمت چپ دارای خطوط کوپکی در لبه‌های راست و چپ هستند، یا به صورت Sans Serif هستند که دارای لبه‌های صاف هستند که به منظور پایین آوردن سرعت خواندن و تاکید بر خود کلمات استفاده می‌شوند، این امر باعث می‌شود تا تاکید ما به توجه خواننده به خطوط متن، کاهش یابد. معمولا از دسته serif برای قطعات متن و از sans serif برای تیترها استفاده می‌شود. اما در نسخه‌های جدید Microsoft Word این قرارداد قدیمی مورد تغییر قرار گرفته و از رویه‌های serif برای تیترها و از sans serif و برای قطعات متن استفاده می‌شود. من شخصا، علاقه به استفاده از همان قرارداد قدیمی دارم. در نظر داشته باشید که Courier و Times Roman جز رویه‌های serif و Helvetica متعلق به دسته sans serif هستند.

حق مالکیت و استفاده از رویه‌ها

در حال حاضر تعداد خیلی خیلی زیادی رویه وجود دارد. ممکن است خیلی از این موارد برای شما جذاب باشند و هر کدام از آنها در شرایط خاصی مناسب‌ترین گزینه برای استفاده در یک سند و سایت باشند. اما متاسفانه خیلی از مواردی که جذابیت بصری زیادی دارند، دارای حق طبع و نشر هستند و نرم‌افزارهایی که قصد استفاده از آنها را دارند، باید مجوز استفاده از آنها را نیز داشته باشند.

قیمت اخذ مجوز بعضی از رویه‌ها بسیار زیاد است و این باعث می‌شود که خیلی از نمایشگرها و یا مرورگرها به سراغ استفاده از آنها نروند. برای امکان نمایش اسنادی که توسط این دسته از رویه‌ها تولید شده‌اند، معمولا نرم افزارها از یک سیستم خودکار mapping برای نگاشت رویه‌هایی که مجاز به استفاده از آنها نیستند به موارد مشابه مجاز استفاده می‌کنند. این اقدام دردسر موارد قانونی را از سر نرم افزارها و شما باز می‌کند. اما در کل، استفاده از رویه‌های متداول ما را از دست این مشکل هم دور نگه می‌دارد.

در نظر داشته باشید که در صورت استفاده از یک رویه نامتداول، برای اتفاق افتادن WYSIWYG: What You See Is What You Get فقط باید امیدوار بود!

علی‌رغم صدها رویه‌ای که در Microsoft Word قابل استفاده هستند، تنها تعداد پنج تا از آنها در سطح وسیعی کاربرد دارند: Courier New, Times New Roman, Arial, Georgia و Verdana.

  • Courier New: monospace serif typeface much like Courier
  • Times New Roman: proportional serif typeface much like Times Roman
  • Arial: proportional sans serif typeface like much Helvetica

می‌توانیم فرض کنیم که تقریبا اکثر سیستم‌هایی که در نهایت قصد نمایش متنمان روی آنها را داریم، از دسته‌های یاد شده یا دسته‌های مشابه آنها پشتیبانی می‌کنند.

اندازه قلم

معمولا من در نگارش اسنادم، برای headerها از اندازه ۱۶ و برای subheaderها از اندازه ۱۳ استفاده می‌کنم. در هر دو حالت وزن انتخابی من bold خواهد بود. در کنار این‌ها subsubheaderها اندازه ۱۲ خواهند داشت و حالت آنها italic است. متن اصلی در اسناد من دارای اندازه ۱۱ است.

من معمولا دوست ندارم تا موقعی که قصد انتشار خبری در مورد نابودی ناگهانی کره زمین رو ندارم، از اندازه‌های درشت‌تری برای headeriهای در متنم استفاده کنم و ترجیح می‌دهم که خواننده اسناد تولید شده‌ام، راحت‌تر با چشمانش متن و خطوط را دنبال کند.

در کنار اینها در نظر داشته باشید که اگر قصد دارید تا سندی که مشغول به تهیه آن هستید، توسط افراد مسن‌تر خوانده شود، نباید زیاد به خوشایند بودن اندازه‌های یاد شده برای آنها، امیدوار باشید. عقیده من این است که در صورتی که خواننده‌ یا خوانندگان نسخه نهایی فرد و یا افرادی با سنی بالاتر از چهل سال هستند، درشت کردن اندازه یاد شده برای متن اصلی، به میزان یک واحد، می‌تواند کمک شایانی به تسهیل فرآیند خواندن برای آنان کند، هم‌چنین بد نیست که برای دسته افرادی که بالاتر از شصت سال دارند هم اندازه متن اصلی را سه واحد افزایش داد.

پا نویس:

[۱]: نویسه
[۲]: الفبا
[۳]: قلم
[۴]: اندازه
[۵]: وزن
[۶]: سبک
[۷]: خوابیده
[۸]: الفبای تک‌فاصله‌ای
[۹]: الفبای متناسب
[۱۰]: رویه
[۱۱]: فن چاپ
[۱۲]: رمزنگاری